Luchtwegmedicatie &
Inhalatietherapie
Alles over bèta-2-sympathicomimetica, parasympathicolytica, combinaties, mucolytica en inhalatiesteroïden bij astma en COPD. Inclusief cruciale toedieningsvolgorde, mondspoelinstructies en voorzetkamergebruik.
1. De Juiste Volgorde: EERST de luchtwegverwijder (Salbutamol of Ipratropium) inhaleren → 5 tot 10 minuten wachten → DAARNA pas de ontstekingsremmer (inhalatiecorticosteroïd, ICS zoals Budesonide). Zo zijn de bronchiën wijd open en bereikt het steroïd diep de perifere luchtwegen!
2. Mondverzorging na ICS: ALTIJD direct na inhalatie van een corticosteroïd de mond spoelen met water, goed gorgelen en het water UITSPUGEN (of iets eten/drinken). Dit voorkomt lokale afweeronderdrukking in de keel, leidend tot orale candidiasis (spruw) en heesheid.
Causale Keten: Bronchodilatatie & Ontsteking
Begrijp hoe sympathicus- en parasympathicus-modulatie de bronchiale spiertonus beïnvloeden.
1. Bèta-2-Agonisten (Salbutamol)
2. Anticholinergica (Ipratropium)
Bronchodilatatoren
Snelwerkende en langwerkende luchtwegverwijders voor astma en COPD.
Kortwerkende selectieve bèta-2-agonist (SABA). Werkt binnen 3 tot 5 minuten; werkingsduur 4 tot 6 uur. Eerste keus als zo-nodig aanvalsmedicatie bij acute bronchusobstructie, astma-aanval, exacerbatie COPD en ter preventie van inspanningsastma.
Fijne tremor van de handen (zeer typisch bij start!), tachycardie, palpitaties (door stimulatie van cardiale β1-receptoren bij hogere dosering), hoofdpijn, nervositeit.
Elektrolyt-effect: Hoge doses (bv. continue verneveling op de SEH) drijven kalium de cel in en veroorzaken hypokaliëmie!
Dosisaërosol (bij voorkeur met voorzetkamer!), droogpoederinhalator (Diskus, Novolizer), vernevelvloeistof (bij acute ernstige benauwdheid).
Kortwerkend parasympathicolyticum (SAMA). Blokkeert de cholinerge bronchoconstrictie. Werkt langzamer dan salbutamol (effect merkbaar na 15 minuten, piek na 1-2 uur; werkingsduur 6 uur).
Hoeksteen van de behandeling bij COPD (waar de bronchusvernauwing voornamelijk vagusgemedieerd is). Bij astma vooral als toevoeging aan salbutamol bij ernstige acute exacerbaties.
Droge mond, hoesten, bittere smaak, obstipatie, urineretentie (bij prostaathyperplasie).
OOGGEVAAR BIJ VERNEVELING: Bij toediening via vernevelmasker moeten de ogen beschermd worden! Als nevel in de ogen lekt, kan door pupildilatatie een acute aanval van gesloten-kamerhoekglaucoom worden uitgelokt! Gebruik bij voorkeur een mondstuk.
Ipramol (Salbutamol + Ipratropium)
De standaard verneveloplossing bij acute klinische bronchusobstructie en exacerbaties.
Combineert een sympathicomimeticum (Salbutamol) met een parasympathicolyticum (Ipratropium). Twee verschillende biochemische routes zorgen voor een maximale, krachtige relaxatie van de bronchiale spierlaag: salbutamol grijpt snel aan op de perifere kleine luchtwegen, ipratropium ontspant de centrale bronchiën.
Eerste keus bij de opvang van acute COPD-exacerbatie en status asthmaticus op de afdeling of SEH.
• Toediening via vernevelaar (compressor of zuurstofgedreven op 6-8 L/min).
• Inlooptijd: circa 10 tot 15 minuten tot het reservoir leeg is geprutteld.
• Patiënt rechtop laten zitten (Fowler-houding) voor optimale longontplooiing.
• Masker goed aansluitend op neus en mond plaatsen zodat er geen nevel in de ogen ontsnapt.
Acetylcysteïne (Fluimucil)
Verdunt taai bronchusslijm en fungeert tevens als antidotum bij paracetamolvergiftiging.
Bevat vrije sulfhydrylgroepen (-SH). Deze breken de disulfidebruggen in de mucoproteïnen van het taaie bronchiale secreet af. Hierdoor daalt de viscositeit (stroperigheid) van het slijm drastisch, waardoor het veel makkelijker en effectiever kan worden opgehoest door patiënten met COPD, cystische fibrose of chronische bronchitis.
Misselijkheid, maagklachten, karakteristieke geur en smaak van zwavel/rotte eieren.
Let op bij astmapatiënten: Inhalatie van acetylcysteïne kan paradoxaal een acute bronchospasme uitlokken door lokale irritatie van overgevoelige luchtwegen! Wees uiterst terughoudend bij astma.
Oraal (bruistabletten van 600 mg 1× daags opgelost in een half glas water), drank, of als inhalatievloeistof. Voldoende drinken versterkt de slijmverdunning.
Inhalatiecorticosteroïden (ICS)
Budesonide en Fluticason: de basisbehandeling om chronische ontsteking en hyperreactiviteit te onderdrukken.
Krachtige lokale ontstekingsremmer in de bronchiën. Onderdrukt de eosinofiele ontsteking, vermindert slijmvliesoedeem en remt de hyperreactiviteit van de luchtwegen.
Onderhoudsmedicatie: Werkt niet acuut! Moet dagelijks en continu worden gebruikt (effect treedt geleidelijk op na enkele dagen tot weken).
Corticosteroïden die neerslaan op het orofaryngeale slijmvlies onderdrukken lokaal de afweer. Dit leidt frequent tot orale candidiasis (witte spruwplekken in de mond) en dysfonie (heesheid) door myopathie van de stembanden.
Verpleegkundige instructie: Direct na ELKE inhalatie de mond spoelen met water, gorgelen en het water uitspugen, of inhaleren vlak vóór een maaltijd!
Inhalatietechniek: Dosis-Aërosol vs Poederinhalator
Tot wel 70% van de patiënten maakt cruciale fouten bij inhaleren. Goede instructie is levensreddend.
• Waarom voorzetkamer (AeroChamber)? Zonder voorzetkamer botst 80% van de medicatiedeeltjes met hoge snelheid tegen de achterwand van de keelholte (wordt ingeslikt en bereikt de longen niet). Een voorzetkamer vertraagt de wolk en vangt grote druppels weg.
• Stappen: Schudden → rechtop zitten → uitademen (niet in het apparaat) → mondstuk tussen tanden en lippen sluiten → 1 pufje lossen → langzaam en diep inademen (4-5 seconden) (of 5 rustige ademhalingen door de voorzetkamer doen) → adem 5-10 seconden inhouden → rustig uitademen.
• Bevat géén drijfgas; de patiënt moet de poederdeeltjes met zijn eigen inademingskracht losmaken uit de capsule/reservoir.
• Stappen: Apparaat laden/klikken → volledig uitademen naast het apparaat (nooit in het apparaat blazen: vocht klontert het poeder!) → KRACHTIG en ZO DIEP MOGELIJK inademen door de mond → adem 5-10 seconden inhouden → rustig uitademen.
• Niet geschikt bij zeer jonge kinderen, ernstig verzwakte ouderen of tijdens een acute zware astma-aanval (onvoldoende inademingskracht).
Samenvattende Medicatietabel Luchtwegen
De belangrijkste luchtwegmiddelen overzichtelijk vergeleken.
| Geneesmiddel | Klasse | Werkingsmechanisme | Indicatie | Belangrijkste Bijwerkingen | Verpleegkundig Punt |
|---|---|---|---|---|---|
| SalbutamolVentolin | SABA | Bèta-2-agonist: snelle ontspanning glad spierweefsel | Aanval astma, COPD benauwdheid | Tremor vingers, tachycardie, hypokaliëmie | Werkt na 3-5 min. EERST inhaleren vóór steroïd! Voorzetkamer aanbevolen. |
| IpratropiumAtrovent, Ipraxa | SAMA | Parasympathicolyticum: blokkeert M3-receptoren | COPD onderhoud & aanval, ernstig astma | Droge mond, hoesten, urineretentie | Ogen beschermen bij verneveling (gevaar voor acuut glaucoom)! |
| IpramolSalbutamol/Ipratropium | Combinatieverneveling | Synergie van β2-agonist en anticholinergicum | Acute exacerbatie COPD & astma | Tachycardie, tremor, droge mond | Standaard verneveloplossing op SEH/afdeling. Fowler-houding. |
| AcetylcysteïneFluimucil | Mucolyticum | Breekt disulfidebruggen in slijm af (verdunt sputum) | COPD met taai slijm, paracetamolintoxicatie | Zwavelgeur, misselijkheid, bronchospasme | Oppassen bij astma (kan bronchospasme uitlokken). Veel drinken. |
| BudesonidePulmicort | ICS | Lokale ontstekingsremmer in de luchtwegwand | Onderhoud bij astma en ernstig COPD | Orale candidiasis (spruw), heesheid | ALTIJD mond spoelen, gorgelen en uitspugen na inhalatie! |
Wat zie je? → Wat doe je?
Praktijksituaties rondom benauwdheid en inhalatiebehandeling.
Mevrouw Van Dam (68) gebruikt sinds 2 maanden dagelijks Symbicort (budesonide/formoterol). Ze klaagt over pijn bij het slikken en een branderige tong. Bij inspectie zie je witte, afschraapbare vlekken op het gehemelte en wangslijmvlies.
- Herken direct orale candidiasis (spruw) door neerslag van het inhalatiecorticosteroïd!
- Vraag naar haar mondspoelgewoonten (waarschijnlijk spoelt ze niet of slikt ze het spoelwater door).
- Overleg met de arts voor behandeling met een oraal antimycoticum (bv. nystatine suspensie).
- Herhaal de essentiële instructie: ALTIJD direct na inhalatie spoelen, gorgelen en uitspugen!
Een astmapatiënt is acuut benauwd en vuurt zijn Ventolin dosisaërosol af in zijn mond terwijl hij pas een tel later begint met inademen. Daarna zucht hij direct weer uit.
- Deze techniek is volledig ineffectief: 90% van de salbutamol slaat neer op de tong en keelwand en bereikt de longen niet.
- Sluit onmiddellijk een voorzetkamer (spacer) aan op de puffer.
- Laat de patiënt rustig uitademen, spuit 1 pufje in de voorzetkamer en laat hem 5 keer rustig en diep in- en uitademen door het mondstuk.
Een patiënt moet 's ochtends zowel Salbutamol als Flixotide (fluticason) inhaleren en vraagt welke hij als eerste moet nemen.
- Instructie: Neem altijd eerst de Salbutamol (de luchtwegverwijder).
- Wacht vervolgens 5 tot 10 minuten zodat de bronchiën zich goed kunnen openen.
- Inhaleer daarna pas de Flixotide (de ontstekingsremmer), zodat deze diep kan doordringen.
- Sluit af met mond spoelen en uitspugen!
Test je kennis: Luchtwegmedicatie
5 representatieve meerkeuzevragen voor de verpleegkundige medicatietoets.