Maag- &
Darmmedicatie
Volledig overzicht van laxantia (osmotisch, contact, rectaal), antidiarrhoica en maagprotectie (PPI's en antacida). Inclusief herkenning van fecale impactie, stopregels bij ileus en verstandig afbouwen van maagzuurremmers.
Stap 1: Niet-medicamenteus: voldoende vocht (1.5-2 L/dag), vezelrijke voeding en voldoende lichaamsbeweging.
Stap 2: Volumevergrotende en osmotische laxantia: eerste keus is Macrogol (eventueel met elektrolyten). Bij onvoldoende effect of intolerantie: Lactulose.
Stap 3: Toevoegen van een contactlaxans: Bisacodyl of senna (kortdurend ter stimulatie van de darmperistaltiek).
Stap 4: Rectale lediging bij distale impactie: klysma (Microlax of fosfaatklysma).
Causale Keten: Darmmotiliteit & Maagzuur
Inzicht in de fysiologische werking van laxantia, peristaltiekremmers en protonpompremmers.
1. Osmotische Laxantia (Macrogol)
2. Protonpompremmers (PPI's: Omeprazol / Pantoprazol)
Darmmedicatie
Behandeling van obstipatie, ileus-differentiatie en acute diarree.
Wanneer een patiënt verdacht wordt van een mechanische darmobstructie (ileus), acute buik, darmperforatie of toxisch megacolon, zijn laxantia en klysma's levensgevaarlijk en strikt gecontra-indiceerd! Het forceren van peristaltiek tegen een afgesloten darm leidt tot darmperforatie, peritonitis en sepsis.
Klassieke alarmsymptomen van ileus: hevige koliekpijn, opgezette gespannen buik (meteorisme), braken van maag-/darm-inhoud (miserere), afwezigheid van flatus en ontlasting, en metallische gootsteengeluiden bij auscultatie.
Polymeer van ethyleenglycol (polyethyleenglycol / PEG). Wordt zelf niet opgenomen en bindt grote hoeveelheden water in de darm. Hierdoor wordt harde faeces zacht en volumineus, wat de natuurlijke darmmotiliteit aanzwengelt zonder de darmwand te irriteren.
Eerste keus laxans: mag langdurig en veilig worden gebruikt (geen gewenning of luie darm!). Tevens standaardprofylaxe bij opioïden.
Winderigheid (flatulentie), borrelende buik, buikkrampen, diarree bij overdosering, misselijkheid.
Poeder in sachet. Oplossen in 125 ml water en direct opdrinken. Werkt na 1 tot 2 dagen (geen acute werking!). Zorg voor voldoende vochtinname (minimaal 1.5 tot 2 liter water per dag), anders kan het poeder niet optimaal water binden.
1. Obstipatie: Wordt in het colon door bacteriën omgezet in laagmoleculaire organische zuren (melkzuur, azijnzuur). Dit verhoogt de osmotische druk, trekt water aan en stimuleert de peristaltiek.
2. Hepatische Encefalopathie: Door verzuring van de darminhoud (daling pH) wordt ammoniak (NH3) omgezet in ammoniumionen (NH4⁺). Ammonium kan niet door de darmwand diffunderen en wordt uitgepoept. Dit verlaagt de toxische ammoniakspiegels in het bloed bij levercirrose!
Drank/stroop. Geeft relatief veel gasvorming en winderigheid door bacteriële fermentatie. Gecontra-indiceerd bij galactosemie.
Stimuleert direct de zenuwuiteinden (plexus submucosus) in het colonslijmvlies en remt de terugresorptie van water en elektrolyten. Geeft krachtige voortstuwende darmcontracties. Indicatie: kortdurende behandeling van acute hardnekkige verstopping en darmlediging vóór coloscopie of operatie.
• Oraal (tablet): Werkt na 6 tot 12 uur. Daarom 's avonds voor het slapengaan innemen voor effect de volgende ochtend. Niet innemen met melk of antacida (beschadigt de maagsapresistente coating).
• Rectaal (zetpil): Werkt al na 15 tot 60 minuten! Uitermate geschikt voor acute ontlediging van het rectum.
Verweekt harde ingedikte ontlasting in de ampulla recti door het verlagen van de oppervlaktespanning (natriumlaurylsulfoacetaat) en het aantrekken van water (sorbitol). Wekt de ontlastingsreflex op.
Werkt binnen 5 tot 20 minuten. Handig bij distale obstipatie en voorbereiding op rectaal onderzoek.
Tube zachtjes inbrengen in het rectum (de canule vooraf bevochtigen met een druppeltje van de vloeistof). Leegknijpen en ingeknepen terugtrekken.
Synthetisch opioïdderivaat dat selectief bindt aan de µ-opioïdreceptoren in de darmwand. Passeert bij normale dosering de bloed-hersenbarrière niet (geen centrale roes). Remt de propulsieve darmperistaltiek, verlengt de passagetijd en verhoogt de tonus van de anale sfincter.
• Infectieuze diarree (dysenterie): NOOIT geven bij koorts en bloederige ontlasting! Het stilleggen van de darm voorkomt dat bacteriën en toxines worden uitgescheiden, met gevaar voor bacteriële translocatie, sepsis en toxisch megacolon.
• Kinderen < 2 jaar (relatief gecontra-indiceerd < 8 jaar), ileus, acute colitis ulcerosa.
Start met 2 capsules (4 mg), daarna 1 capsule (2 mg) na elke losse ontlasting. Maximaal 8 capsules (16 mg) per 24 uur. Niet langer dan 48 uur achtereen gebruiken zonder medische evaluatie.
Protonpompremmers (PPI's) & Antacida
Krachtige onderdrukking van maagzuur bij refluxoesofagitis, maagulcers en als maagbescherming bij NSAID-gebruik.
Prodrugs die specifiek accumuleren in de zure canaliculi van de maagpariëtale cellen. Binden covalent aan de H⁺/K⁺-ATPase protonpomp en schakelen deze definitief uit. Remmen zowel de basale als gestimuleerde zuurproductie voor meer dan 24 uur.
Indicaties: refluxoesofagitis (GERD), ulcus ventriculi/duodeni, maagprotectie bij NSAID's/antistolling en onderdeel van Helicobacter pylori eradicatietherapie.
30 tot 60 minuten vóór het ontbijt innemen! De protonpompen worden geactiveerd door voedselinname; de PPI moet vóór die tijd al in de cel aanwezig zijn voor maximale werking. Capsules/tabletten met gereguleerde afgifte heel doorslikken (niet kauwen of malen).
• Rebound zuurbranden: Bij plotseling staken van een PPI ontstaat een enorme hypersecretie van maagzuur door verhoogde gastrinespiegels. Altijd geleidelijk afbouwen (bv. dosering halveren en om de dag innemen over 2-4 weken)!
• Langdurig gebruik (> 1 jaar) verhoogt het risico op hypomagnesiëmie, vitamine B12-deficiëntie, botbreuken (verminderde calciumopname) en Clostridioides difficile darminfecties.
Zwakke basen die het reeds geproduceerde maagzuur chemisch neutraliseren in het maaglumen (bufferen tot pH 3-5). Werken direct (binnen 5-10 minuten), maar hebben een korte werkingsduur (1-2 uur). Ideaal voor acute opvlammingen van maagzuur na het eten of 's avonds.
Belangrijke interactie: Antacida binden aan veel andere geneesmiddelen (zoals tetracyclines/doxycycline, fluorochinolonen en ijzerpreparaten) en remmen hun opname! Houd altijd minimaal 2 uur tussentijd aan tussen inname van een antacidum en andere medicatie.
Samenvattende Medicatietabel Maag & Darm
Systematisch overzicht van werkingsmechanismen, toedieningsroutes en stopregels.
| Geneesmiddel | Type | Werking | Inwerktijd | Contra-indicaties | Verpleegkundig Punt |
|---|---|---|---|---|---|
| MacrogolMovicolon | Osmotisch laxans | Bindt water in darm → zachtere ontlasting | 1 – 2 dagen | Ileus, darmperforatie, IBD | Eerste keus! Oplossen in water. Voldoende vocht drinken. |
| LactuloseDuphalac | Osmotisch disacharide | Verzuurt darminhoud, trekt water aan, vangt NH3 | 1 – 2 dagen | Galactosemie, ileus | Ook bij hepatische encefalopathie (ammoniakafvoer). Winderigheid. |
| BisacodylDulcolax | Contactlaxans | Prikkelt zenuwen darmwand → krachtige contracties | Oraal: 6-12u Zetpil: 15-60m |
Ileus, acute buik, ernstige uitdroging | Kortdurend gebruiken! Zetpil werkt binnen het uur. |
| Microlax | Microklysma | Verweekt fecale prop lokaal en wekt reflex op | 5 – 20 minuten | Ernstige darmontsteking, fissuren | Ideaal bij fecale impactie in rectum. Zacht inbrengen. |
| LoperamideImodium | Antidiarrhoicum | µ-opioïdagonist in darmwand → remt peristaltiek | 1 – 3 uur | Infectieuze diarree (koorts/bloed), ileus | NOOIT bij dysenterie (bacteriën moeten eruit!). Max 16 mg/dag. |
| OmeprazolLosec | Protonpompremmer (PPI) | Blokkeert H⁺/K⁺-ATPase pomp in maagwand | 1 – 2 uur (duur 24u) | Overgevoeligheid | 30-60 min vóór ontbijt innemen. Geleidelijk afbouwen (rebound)! |
| PantoprazolPantozol | Protonpompremmer (PPI) | Krachtige remming maagzuursecretie | 1 – 2 uur | Overgevoeligheid | Minder interactie met clopidogrel dan omeprazol. Eerste keus IV bij bloeding. |
| Rennie / Antacida | Maagzuurbuffer | Neutraliseert maagzuur chemisch (calcium/magnesium) | 5 – 15 minuten | Ernstig nierfalen (magnesiumstapeling) | Werkt snel maar kort. Houd 2 uur afstand van andere medicatie! |
Wat zie je? → Wat doe je?
Gastro-intestinale situaties die je feilloos moet herkennen.
Meneer Van Leeuwen (42) keert terug van vakantie met hevige buikkrampen, koorts (38.9°C) en frequente waterige ontlasting met slierten bloed en slijm. Hij vraagt om loperamide om de diarree te stoppen.
- Geef ABSOLUUT GEEN Loperamide!
- Koorts en bloederige diarree wijzen op een bacteriële invasieve enteritis (dysenterie, bv. Salmonella, Shigella of Campylobacter).
- Loperamide legt de darm stil, waardoor bacteriën en endotoxines zich vermenigvuldigen en de darmwand kunnen perforeren (gevaar voor toxisch megacolon en sepsis).
- Adviseer ORS (orale rehydratievloeistof) en laat feces kweken.
Mevrouw Kuipers (83), bedlegerig en gebruiker van oxycodon, heeft al 5 dagen geen ontlasting gehad. Vandaag verliest ze plotseling dunne, waterige, stinkende ontlasting langs het incontinentiemateriaal.
- Herken fecale impactie met overloopdiarree (paradoxale diarree)! Er zit een harde prop (fecaloom) in de endeldarm waar vloeibare ontlasting langs lekt.
- Geef géén loperamide (dit verergert de verstopping fataal).
- Overleg met de arts voor rectale touchering en toediening van een microklysma (Microlax) of fosfaatklysma om de prop op te lossen.
Meneer De Graaf heeft na 6 maanden omeprazolgebruik besloten van de ene op de andere dag te stoppen. Na 3 dagen meldt hij zich met veel ergere maagpijn en zuurbranden dan vóór de start.
- Herken het klassieke reboundfenomeen: door maandenlange zuurremming was het gastrinegehalte in het bloed gestegen. Plotseling wegvallen van de rem leidt tot massale maagzuuroverproductie.
- Leg uit dat dit geen terugkeer van een maagzweer hoeft te zijn, maar een tijdelijke reactie.
- Stel een geleidelijk afbouwschema voor (bv. dosering halveren gedurende 2 weken, daarna om de dag innemen) en tijdelijk antacida (Rennie) gebruiken als overbrugging.
Test je kennis: Maag- & Darmmedicatie
5 representatieve meerkeuzevragen voor de verpleegkundige medicatietoets.